Urazy palców: przyczyny i profilaktyka

Autor: Gosia Kusztelak / Wydział Rehabilitacji, Katedra  Rehabilitacji,  AWF w Warszawie

Głównym zadaniem badań było znalezienie takich metod treningu i profilaktyki urazów, których stosowanie umożliwi osiągnięcie możliwie najwyższego poziomu sportowego przy jak najmniejszym narażeniu na uszkodzenia palców.

Badania składały się z dwóch etapów: badania urazów ręki występujących we wspinaczce i ich przyczyn, oraz badania sił maksymalnych w różnych rodzajach chwytów.

Badanie urazów ręki występujących we wspinaczce i ich przyczyn

Narzędziem badawczym była ankieta. Badaną grupę stanowiło 122 wspinaczy. Kryterium doboru do badań stanowił stopień trudności pokonywanych dróg skałach w wynoszący minimum VI.1 (w skali jurajskiej).

Wspinacze udzielali odpowiedzi na temat swojego wieku, wysokości i masy ciała, czasu uprawiania wspinaczki, sukcesów odniesionych w tej dyscyplinie w skałach i na zawodach. Analizowano ich systemy treningowe oraz występowanie urazów związanych z uprawianiem wspinaczki, ich przyczyny i ograniczenia w treningu spowodowane kontuzjom.

U badanych wspinaczy wystąpiły 253 urazy. Średnio u jednego wspinacza wystąpiło 2,07 urazów.

Zdecydowana większość urazów w badanej grupie dotyczyła rąk. Zaobserwowano aż 164 kontuzje dotyczące palców ręki (65% wszystkich urazów). Uraz obejmował najczęściej pojedynczy palec III (47%wszystkich urazów palców). Średnia liczba urazów palców w badanej grupie wynosi 1,34 uraza na jednego badanego.

Na wystąpienie urazów palców największy wpływ ma: trudność i rodzaj pokonywanych dróg,  wielkość i rodzaj używanych uchwytów, objętość treningowa i rodzaj wykonywanych ćwiczeń specjalnych wzmacniających palce. Główną przyczyną urazów była wspinaczka po małych uchwytach (51% urazów palców).

Przyczyny urazów palców w badanej grupie wspinaczy (164 urazy palców)

Spośród badanych wspinaczy wybrano grupę 18 zawodników nie mających urazów palców. Ich trening można więc uznać za optymalny. Umożliwił osiągnięcie wysokich rezultatów nie powodując przeciążeń i urazów.

Analiza treningu

Zestawiono wybrane elementy treningu czołowych zawodników, którzy nie mieli urazów palców (trening uznany za wzorcowy) i najczęstsze błędy w treningu czołowych wspinaczy, u których urazy występują. Uwzględniono te aspekty treningu, które mają największy wpływ na występowanie urazów palców.

Na podstawie tego porównania opracowano wzorcowy program treningowy dla zawodników wspinaczki sportowej.

Cechy charakteryzujące ten trening to:

Badanie sił maksymalnych w różnych rodzajach chwytów

Celem tego etapu badań było: określenie chwytów, które najbardziej obciążają ścięgna i troczki ścięgien mięśni zginaczy palców oraz ocena przydatności zastosowania stabilizacji plastrem jako metody zapobiegania urazom palców.

1. Określenie chwytów, które najbardziej obciążają ścięgna mięśni zginaczy palców i ich troczki

Realizacja tego celu wymagała obliczenia obciążeń struktur palca w wybranych rodzajach chwytów (chwycie wyciągniętym i zamkniętym). Wybrano dwa rodzaje najczęściej używanego chwytu wspinaczkowego.

Badaniu sił rozwijanych na paliczkach ręki poddane zostały dwie grupy osób – grupa wspinaczy i osób nie uprawiających sportu. Stanowiły one grupę kontrolną będącą punktem odniesienia dla oceny wpływu treningu wspinaczkowego na maksymalne wartości sił uzyskane na paliczkach ręki.

Grupa wspinaczy liczyła 31 osób. Zbadano 62 ręce. Kryterium doboru do badań stanowił stopień trudności pokonywanych dróg w skałach (minimum VI.3 w skali jurajskiej, a więc poziom sportowy prezentowany przez wspinaczy I grupy w poprzednim etapie badań). Jest to wysoki poziom trudności wymagający dużej siły palców.

Grupa kontrolna liczyła 20 osób (zbadano 40 rąk). Osoby te nie uprawiały żadnego sportu, były zdrowe i nie skarżyły się na żadne dolegliwości.

Metodę badawczą stanowił pomiar siły maksymalnej rozwijanej na paliczkach dystalnych ręki w  wybranych rodzajach chwytów, przeprowadzony na specjalnie skonstruowanym urządzeniu badawczym, w warunkach statycznych i ekscentrycznych. Obliczenie obciążeń ścięgien i troczków, które to struktury najczęściej ulegają uszkodzeniu we wspinaczce, wymagało przeprowadzenia pomiarów składających się z następujących etapów:

Wartość średnia siły w działaniu statycznym w grupie wspinaczy wynosi w chwycie wyciągniętym całą ręką 3,22 N/kg. W chwycie zamkniętym jest aż o 24% wyższe niż w chwycie wyciągniętym i wynosi 4,02 N/kg.

W chwycie wyciągniętym palcem III średnia wartość siły w statyce w grupie wspinaczy wynosi 1,72 N/kg, a w chwycie zamkniętym jest o 16% wyższa i wynosi 1,91 N/kg.

Wartość siły maksymalnej w działaniu ekscentrycznym w każdym chwycie przewyższa wartość siły w statyce (średnio o 11%). Przewaga ta jest najwyższa w przypadku chwytu wyciągniętego całą ręką (15%).

W porównaniu z grupą kontrolną średnie wyniki w grupie wspinaczy są w każdym rodzaju chwytu znacznie wyższe (średnio o 38%). Największe różnice zaobserwowano w chwycie wyciągniętym całą ręką, w działaniu ekscentrycznym mięśni, w którym w grupie wspinaczy uzyskano aż 157% wartości siły uzyskanej w grupie kontrolnej.

W dwóch najczęściej występujących rodzajach chwytów we wspinaczce obciążenia poszczególnych struktur palca są różne, co wpływa na rodzaj i miejsce urazu.

Jak wynika z przeprowadzonych badań, chwyt zamknięty wywołuje znacznie większe obciąża ścięgien i troczków mięśni zginaczy  palców niż chwyt wyciągnięty. Największe obciążenia działa na troczek A2 ścięgna mięśnia zginacza głębokiego palców. W grupie wspinaczy w przypadku siły w działaniu ekscentrycznym wynosi 468 N/kg, w chwycie wyciągniętym obciążenie to wynosi znacznie mniej: 186 N/kg.

Siła działająca na ścięgna, niezależnie od kąta w stawie i od rodzaju chwytu, jest wprost proporcjonalna do osiągniętej wartości siły rozwijanej na paliczku dystalnym. Przyjmując wartości sił uzyskanych na paliczkach ręki jako 100%, siły działające na ścięgna wynoszą w każdym rodzaju chwytu 206%. Siła jest więc największa w chwycie zamkniętym i nieco mniejsza w chwycie wyciągniętym (wynosi w przypadku siły w działaniu ekscentrycznej w grupie wspinaczy odpowiednio 292 N/kg i 243 N/kg).  W przypadku używania chwytu wyciągniętego (przede wszystkim na uchwycie typu dziurka) ścięgna mięśnia zginacza głębokiego palców są najbardziej obciążoną i narażoną na urazy strukturą palca.

Siła działająca na troczki jest wprost proporcjonalna do osiągniętej wartości siły chwytu, oraz kąta między kością i ścięgnem. Z tego powodu różni się znacznie w zależności od rodzaju chwytu. W przypadku troczka A4 w chwycie wyciągniętym wartość działającej na niego siły wynosi 72% wartości siły rozwijanej na paliczkach. W chwycie zamkniętym siła powstająca na troczkach A4 wynosi aż 137% siły chwytu rozwijanej na paliczkach. W przypadku troczka A2 w chwycie wyciągniętym wartość siły działającej na troczek osiągaj 158% wartości siły rozwijanej na paliczkach. W przypadku chwytu zamkniętego ponad trzykrotnie (331%) przewyższają wartości sił uzyskanych na paliczkach.

2. Ocena przydatności zastosowania stabilizacji plastrem jako metody zapobiegania urazom palców

Badania w tym etapie miały na celu określenie wpływu stabilizacji na osiągane wartości sił chwytu.

W celu oceny wpływu tapingu na wzrost siły palców identyczne pomiary sił przeprowadzono również po zastosowaniu usztywnieniu ręki plastrem. W chwycie całą ręką plastrowano na wysokości stawów MCP. W przypadku pomiaru siły pojedynczym palcem (palcem III) plastrowano dwoma oddzielnymi pętlami wokół paliczków bliższego i środkowego wzmacniając troczki.

Obliczono różnicę między siłę chwytu bez stabilizacji i po zaplastrowaniu. Jest ona miarą tego w jakim stopniu stabilizacja przyczynia się do wzrostu siły, a także w jakim stopniu redukuje obciążenia na troczek i ścięgna przy wymaganej określonej sile chwytu.

We wszystkich chwytach średnia wartość siły maksymalnej po ustabilizowaniu ręki plastrem przewyższa wartość siły chwytu bez stabilizacji (średnio o 4%). W przypadku chwytu całą ręką przewaga wynosi średnio 6%, podczas gdy w przypadku chwytu palcem III średnio 3%.

Podsumowanie wyników badań

1. Zdecydowana większość (65%) urazów w badanej grupie dotyczy palców rąk. Przeważnie uszkodzeniom ulega palec III, który jest najczęściej używany we wspinaczce.
2. Najczęstszą przyczyną urazów w obrębie palców była wspinaczka po małych uchwytach. Do najbardziej niebezpiecznych uchwytów należą dziurki i krawądki.

3. W dwóch najczęściej występujących rodzajach chwytów we wspinaczce obciążenia poszczególnych struktur palca są różne, co wpływa na rodzaj i miejsce urazu.

   • W chwycie wyciągniętym (używanym przede wszystkim na uchwytach typu dziurka), najbardziej obciążoną strukturą są ścięgna mięśnia zginacza głębokiego palców. Działa na nie siła ponad dwukrotnie większa niż siła działająca na paliczkach ręki.
   • W chwycie zamkniętym (stosowanym przede wszystkim na uchwytach typu krawądka), obciążenia każdej ze struktur są znacznie większe niż w chwycie wyciągniętym, gdyż siła rozwinięta na paliczkach jest wyższa. Największe obciążenie działa na troczek A2 (przekracza trzykrotnie wartość siły rozwijanej na paliczkach ręki). Obciążenie ścięgna, tak jak w chwycie wyciągniętym, dwukrotnie przekracza wartość siły rozwijanej na paliczkach.
   • Wartości sił działających na ścięgna i troczki są jeszcze większe w chwycie bocznym.
4. Trening najlepszych polskich wspinaczy, którzy nie doznali znaczącego urazu w obrębie palców ręki, w dużym stopniu różni się od treningu zawodników prezentujących podobny  poziom sportowy, u których urazy występują częściej. Można go uznać za wzorcowy i umożliwiający osiągnięcie najwyższego poziomu sportowego bez uszkodzenia palców.
5. Stabilizacja przy pomocy plastra odciąża uszkodzone struktury palca i może mieć zastosowanie jako metoda profilaktyczna zabezpieczająca przed uszkodzeniem ścięgien i troczków.

Wnioski

• We wspinaczce sportowej szczególną wagę należy przywiązywać do przygotowania struktur palców, do obciążeń treningowych stawianych  podczas wspinania.
• Odpowiednie zaplanowanie procesu treningowego, optymalny dobór środków, metod i obciążeń treningowych umożliwia osiągnięcie najwyższych wyników sportowych przy niewielkim ryzyku wystąpienia urazów palców.
• W miarę możliwości powinno się ograniczyć podczas treningu wspinaczkę po małych uchwytach używając chwytu zamkniętego (szczególnie bocznego), w który  niebezpieczeństwo wystąpienia urazu jest znacznie większe niż w chwycie wyciągniętym.
• Stabilizacja przy pomocy plastra nie jest w stanie zapobiec urazom palców. Może mieć jednak zastosowanie jako metoda profilaktyczna zmniejszająca obciążenia i niebezpieczeństwo uszkodzenia ścięgien i troczków.

Serdecznie dziękujemy Gosi Kusztelak za możliwość opublikowania artykułu.

Artykuł z